A
B
C
Ç
D
E
F
G
Ğ
H
I
İ
J
K
L
M
N
O
P
R
S
Ş
T
U
Ü
V
Y
Z
Q
W
X
+ Ekle
Ubuntu GNU\Linux Sunucu Rehberi

Ubuntu GNU\Linux Sunucu Rehberi

İÇİNDEKİLER:
1. Giriş
2. Kurulum Hazırlığı
3. CD ile Kuruluma Başlamak
4. Apt­Get Paket Yönetim Sistemi
5. Aptitude ile Paket Yönetimi
6. Paket Depolarının Yapılandırılması
7. Ekstra Paket Depoları Eklemek
8. Ağ Ayarları
9. TCP/IP
10. Güvenlik Duvarı Yapılandırılması
11. OpenSSH Uzaktan Erişim Sunucusunun Yapılandırılması
12. FTP Dosya Aktarım Sunucusunun Yapılandırılması
13. NFS Ağ Dosya Sisteminin Yapılandırılması
14. DHCP Sunucusunun Yapılandırılması
15. DNS Sunucusunun Yapılandırılması
16. CUPS Yazıcı Sunucusunun Yapılandırılması
17. Apache2 Web Sunucusunun Yapılandırılması
18. PHP5 Web Programlama Dili
19. Squid Proxy Sunucusunun Yapılandırılması
20. Subversion Versiyon Kontrol Sisteminin Yapılandırılması
21. MySQL Veritabanının Yapılandırılması
22. PostgreSQL Veritabanının Yapılandırılması
23. Postfix Mail Sunucusunun Yapılandırılması



24. Dovecot IMAP Sunucusunun Yapılandırılması
25. NTP Zaman Sunucunun Yapılandırılması
26. Samba Ağ Üzerinde Dosya Paylaşım Servisinin Yapılandırılması
27. GPL Genel Kamu Lisansı

GİRİŞ:
Ubuntu GNU\Linux Sunucu Rehberi"ne hoşgeldiniz.

Bu rehberde siz değerli okuyuculara adım adım Ubuntu GNU\Linux sunucu dağıtımı üzerinde nasıl ağ servisleri kuracağınız anlatılacaktır. Rehber hazırlanırken mümkün olduğunca sade bir içerik olması düşünülmüştür. Bu rehberi okuduktan sonra aşağıdakileri yapabileceksiniz;

Ağ Yönetimi
Web Yönetimi
Veritabanı Yönetimi
Mail Sunucu Yönetimi

Ayrıca Ubuntu GNU\Linux üzerinde nasıl paket kurup silebileceğiniz anlatılacak ve Paket Yönetim Sistemi olan APT ve APTITUDE hakkında bilgi sahibi olabileceksiniz.

Rehberin hazırlanma tarihi 28 Ocak 2007"dir. Mümkün olduğunca güncel bir rehber olabilmesi için anlatımda güncel paketler kullanılmıştır.

Dilerseniz bu rehberi GPL lisansına bağlı kalarak sitenize, günlüğünüze koyabilir, yazıcı çıktısı alarak ilgileneceklerini düşündüğünüz arkadaşlarınıza ve takımlarınıza dağıtabilirsiniz.

Rehber içerisinde Ubuntu ile ilgili bilgi verilmemiş ve zaten okuyucunun Ubuntu dağıtımını biliyor olduğu düşünülmüştür. Bu rehberin amacı Ubuntu ile ileri düzey sunucu ve ağ yönetimini konfigürasyonu yapmak isteyenleri bilgilendirmektir.

Rehberde eksik, yanlış ve gereksiz olduğunu düşündüğünüz kısımları bana (okaratas) mail ile bildirebilirsiniz.

Önemli ve Yasal Not:
Rehberi hazırlarken kimseden yardım almadığım ve tek başıma yazdığım için rehber yanlış bilgilendirme içerebilir. Bu nedenle Ubuntu Sunucu Rehberi (Sürüm 1.0) yazarı kesinlikle rehberi kullanmanızdan dolayı çıkacak sorun ve kayıplardan sorumlu değildir. Yine de sorununuzu bildiren bir mail atarak ve karşılaştığınız sorunu, kullandığınız dağıtım bilgilerini ve donanım bilgilerinizi ekleyerek rehber yazarından destek alabilirsiniz.

KURULUM HAZIRLIĞI:
Sunucunuzu kurmaya geçmeden önce aşağıdaki bilgileri dikkatli bir şekilde okuyunuz. Ubuntu server sürümünün bu rehberi hazırlarken duyurulmuş olan son versiyonu 6.10"dur. Ubuntu server sürümünün çalışabilir CD imajını Ubuntu yansılarından indirerek CD"ye yazarak, kuruluma başlayabilirsiniz. Sayfanın sonunda 6.10 sürümünü indirebileceğiniz linkler verilmektedir. Fakat kuruluma başlamadan önce kararlı (stable) bir sunucu için gerekli sistem gereksinimlerini bilmeniz gerekmektedir.

Sistem Gereksinimleri:
Ubuntu 6.10 server sürümü Intel x86, AMD64, ve PowerPC gibi tüm işlemci ve sistemleri desteklemektedir. Bu son sürüm; Linux 2.6.17­-10 çekirdeğini kullanmakta ve daha güvenli, daha hızlı ve daha kararlı çalışabilmek için ubuntu­server yamasını kullanmaktadır.
Aşağıdaki tabloda minimum sistem gereksinimleri verilmiştir.

Yüklenen Sürüm
Bellek
Sabit Disk Alanı

Server (6.10 sürüm)
64 megabyte
500 megabyte

Sunucunuzun görevine bağlı olarak donanımlarınızı yükseltmenizde fayda vardır. Yukarıdaki minimum konfigürasyon ile örneğin web barındırabilir, email hizmeti verebilirsiniz.

Mutlaka Yedek Alın!
Ne olursa olsun, mutlaka yedek almanızı öneririm. Bunun için RAID hakkında bilgi alarak, Raid seçeneklerini kullanarak yapabilirsiniz. Eğer RAID kullanmak istemiyorsanız çeşitli yedekleme (backup) yöntemlerini kullanabilirsiniz. Uzman bir Linux kullanıcısı kesinlikle yedek almaya ve yedekleme sistemlerini kullanmaya özen göstermelidir.

Linkler:
Ubuntu server"in son sürümüne aşağıdaki linkten ulaşabilir ve işlemci mimarinize göre “Server install CD” başlığı altından cd imajını ISO formatında indirebilirsiniz.
http://releases.ubuntu.com/edgy/

CD İLE KURULUMA BAŞLAMAK:
Öncelikle CD"nizi CD-ROM sürücünüze takın. Burada BIOS ayarlarınızdan ön yüklenecek donanımın CD-ROM olduğundan emin olun ve CD"nizi taktıktan sonra bilgisayarınızı kapatıp açın. Daha sonra bilgisayarınız CDROM içinde bulunan Ubuntu Server CD"sini çalıştıracak ve karşınıza kurulum ekranı gelecektir. Bu rehberde maalesef kurulum adımları anlatılmayacaktır. Bunun sebebi rehberin “ileri seviye” değerini korumak içindir.

Karşınıza çıkan Kurulum Menüsü"nde yardım almak için F1 tuşuna basabilirsiniz.

Kurulumu başlatmak için, yön tuşları ile “Install to the hard disk” seçeneğininin üzerine gelip Enter tuşunuza basınız.

Sunucunuz sadece bir web sunucu görevini üstlenecekse, yine yön tuşları ile “Install a LAMP server” seçeneğinin üzerine gelip Enter tuşuna basınız. Bu tür kurulumda otomatik olarak Linux sistemi, Apache web sunucu yazılımı, MySQL veritabanı ve PHP, Perl, Python paketleri yüklenecektir. LAMP"ın açılımı “Linux Apache MySQL PHP” dir.

Bir bilgisayarın Web sunucusu olması için normalde bu paketler yeterlidir ve Ubuntu bu ihtiyacınızı karşılamakta, sizi paket kurulumu dertlerinden kurtarmaktadır.

APT-GET PAKET YÖNETİM SİSTEMİ:
Apt-Get paket yönetim sistemi Debian GNU\Linux için geliştirilmiş bir paket yönetim sistemidir. Açılımı Advanced Package Tool"dur. APT sizi bir paketi kurarken derleme aşamalarından kurtarmaktadır. Bunun yanında paketler resmi sunuculardan indirildiğinden daha güvenlidir ve yeni bir güvenlik yaması çıktığında sisteminiz otomatik olarak güncellenebilir. Apt-Get paket yönetim sistemi bütün Ubuntu GNU\Linux dağıtımlarında da ön tanımlı olarak gelmektedir. Apt-Get kullanarak, bir paket kurabilir, paket hakkında bilgi alabilir ve silebilirsiniz. Dilerseniz kuracağınız programın bağımlı olduğu paketleri de kurabilir ancak bu aşamada sisteme sizin isteğinizde başka ekstra kurulum yapılacağı için sizden onay alacaktır.

Paket Kurulumu:
Örneğin traceroute paketini kurmak istiyorsak aşağıdaki komutu terminalde giriyoruz:
sudo apt-get install traceroute

Kurulu olan bir paketi kaldırmak:
Kurduğumuz bir paketi kaldırmak için aşağıdaki komutu terminalde giriyoruz:
sudo apt-get remove traceroute

Paket arşivini güncellemek:
Paket listemizi güncellemek için aşağıdaki komut işimizi görecektir:
sudo apt-get update

Kurulu programları güncellemek:
Tüm kurulu paketlerimizi güncellemek istiyorsak şu komutu kullanalım:
sudo apt-get upgrade

Tüm sistemi yükseltmek:
Eğer tüm sistemimizi güncellemek istiyorsak şu komutu kullanalım:
sudo apt-get dist-upgrade

APTITUDE ILE PAKET YÖNETİMİ
Aptitude ile paket yönetimi nerede ise apt-get ile hemen hemen aynıdır. Daha detaylı bilgi almak için man aptitude komutunu kullanabilirsiniz.

PAKET DEPOLARININ YAPILANDIRILMASI
Apt-Get ile paket kurarken, apt-get aracı gerekli paketi internet üzerinde bulunan paket depolarından alıp getirecek ve sisteminize çalışabilecek şekilde kuracaktır.

Bu paket depolarının indeksi /etc/apt/ dizini altında sources.list dosyasında tutulmaktadır.

Örnek bir sources.list dosyası çıktısı aşağıdadır;

deb http://tr.archive.ubuntu.com/ubuntu/
edgy main restricteddeb-src edgy main restricted## Major bug fix updates produced after the final release of the## distribution.deb edgy-updates main restricteddeb-src edgy-updates main restricted## Uncomment the following two lines to add software from the "universe"## repository.## N.B. software from this repository is ENTIRELY UNSUPPORTED by the Ubuntu## team, and may not be under a free licence.deb edgy universedeb-src edgy universe## Uncomment the following two lines to add software from the "backports"## repository.## N.B. software from this repository may not have been tested as## extensively as that contained in the main release, although it includes## newer versions of some applications which may provide useful features.## Also, please note that software in backports WILL NOT receive any review## or updates from the Ubuntu security team.deb edgy-backports main restricted universe multiversedeb-src edgy-backports main restricted universe multiversedeb http://security.ubuntu.com/ubuntu edgy-security main restricteddeb-src http://security.ubuntu.com/ubuntu edgy-security main restricted

EKSTRA PAKET DEPOLARI EKLEMEK

Sunucunuzu kurduğunuzda sources.list dosyanız oluşturulacağı ve her an apt-get"in paket kurmaya hazır olduğu gibi, dilerseniz ekstra depoları da kullanabilirsiniz.

Fakat ekstra depolardan kurduğunuz bir paket dolayısı ile çıkacak sorunlardan Ubuntu ve depo yöneticileri sorumlu olmazlar.

Debian ve Ubuntu"nun paket felsefesinde “kararlı” ve “kararsız” mantığı yatmaktadır. Örneğin kararlı bir depodan kurulduğu sürece sunucunuz güvenlidir. Fakat kararsız ekstra depolar ekleyerek kurduğunuz paketlerden çıkacak sorunlardan sorumlu tutulmazlar. Sisteminiz de bu şekilde kararlı sunucu veya kararsız sunucu olarak anılacaktır.

Ekstra bir paket deposunu siz kendiniz el ile /etc/apt/ dizini altında bulunan sources.list dosyanızı herhangi bir editör ile açarak ekleyebilirsiniz.

Örneğin java"ya ihtiyaç duyuyorsanız aşağıdaki ekstra depoları sources.list dosyanıza eklemelisiniz.

#java icin ekstra depolar
deb
http://us.archive.ubuntu.com/ubuntu edgy main restricted
deb
http://us.archive.ubuntu.com/ubuntu edgy universe multiverse

Burada gördüğünüz gibi resmi bir ubuntu deposu olan archive.ubuntu.com "un universe/multiverse paketleri sunan back port depolarından birini kullandık.

AĞ AYARLARI
Ubuntu GNU\Linux"un server sürümü ile beraber masaüstü yönetimi gelmemektedir. Ben hiçbir zaman sunucu bilgisayarlarınızda masaüstü yönetimi (örneğin GNOME, Fluxbox gibi) kullanmanızı önermem. Sunucuya ek bir işlem hacmi getireceği gibi ortaya güvenlik zaafiyeti de çıkarabilir.

Ubuntu server sürümü, Linux kernel"ine bağlı olarak, nerede ise tüm ağ kartlarını tanımaktadır.

Bu ağ kartı bilgilerini /etc/network dizini altında interfaces dosyasında tutmaktadır.

Örnek bir interfaces dosyasının içeriği aşağıdaki gibidir.
anabina-27-gw@ozgur:/home/ozgur# cat /etc/network/interfaces
auto lo
iface lo inet loopback
auto eth0
iface eth0 inet static address 20.20.20.20 netmask 255.255.255.0 network 20.20.20.0 broadcast 20.20.20.255 gateway 20.20.20.1

Burada birinci ağ kartımız olan eth0 için gerekli bilgileri girdik. Genelde ethernet kartları eth0, eth1, eth2 olarak isimlendirilirler. Örneğimizde eth0 arayüzünün DHCP"dan IP adresi bilgilerini almasını istersek şu şekilde tanım yapmalıyız;
auto eth0
iface eth0 inet dhcp

Ayrıca bilgisayarınızın DNS adreslerini de çözümleyebilmesi için /etc/ dizini altındaki resolv.conf dosyanızı da doğru nameserver (NS) kayıtları girerek düzenlemelisiniz.
kopru-11-br@ozgur:/home/ozgur# cat /etc/resolv.conf
search mydomain.com
nameserver 2.2.2.2

Sunucu bilgisayarınız isim çözümlendirmesini buradaki nameserver olarak tanımladığınız sunucu tarafından yapacaktır.

TCP/IP
TCP/IP "nin açılımı “Transmission Control Protocol and Internet Protocol"dur. Adından da anlaşılabileceği gibi bir bilgisayara sayısal ağ adı atamaya yarar. Tüm internet veri iletişimleri TCP/IP ile yapılır. 1970 yılında Amerika"nın Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) projesi ile beraber geliştirilmiştir.

Bir önceki bölümüzde ağımızı yapılandırırken ağ kartımız için çeşitli değerler belirtmiştik. Dilerseniz gelin bu belirtmiş olduğumuz değerlerin üzerinden geçelim.

IP Adresi (IP Address)
IP adresi bilgisayarınızın almış olduğu eşi olmayan sayısal ağ kimliğidir. IP adresi sayesinde internett üzerindeki diğer IP adreslerine sahip bilgisayarlar ile iletişim kurabilir.

Netmask
Belirlemiş olduğunuz IP adresinin yerel mi yoksa uzak mı olduğunu belirleyen ağ maskesidir.

Network Address
Gateway Address
interfaces dosyanızda belirlediğiniz bu satır sunucunuzun başka bir bilgisayara ulaşırken hangi sunucu üzerinden geçeceğini belirtir. Gateway bazen bir router (yönlendirici) ya da switch (ağ anahtarı) olabilir. Kısaca sunucunuzu ağa bağlayan alettir.

Nameserver Adress
Bir önceki bölümümüzde de belirtmiş olduğumuz gibi nameserver sunucunuzun DNS (Domain Name System) isim çözümlemesi yapacağı sunucuyu belirtmek için kullanılır. Burada belirtmiş olduğunuz sunucunun DNS hizmeti veriyor olması gerekmektedir.
Ayrıca man interfaces ve man resolv.conf yazarak daha detaylı bilgi alabilirsiniz.

GÜVENLİK DUVARI YAPILANDIRILMASI
Ubuntu GNU\Linux dağıtımı ile beraber Linux çekirdeğinde ön tanımlı olarak Netfilter paketi gelmektedir. Netfilter"in yeni adı “iptables” tir. Netfilter modern bir güvenlik duvarı (firewall)"dır. Netfilter"i kullanarak sunucunuzu güvenli hale getirebilir ve ağ trafiğini yönlendirebilirsiniz. Hemen bir örnek verelim ve iptables kullanımını aşağıdaki örneği açıklayarak tanımlayalım.

sudo iptables -t nat -A POSTROUTING -s 10.10.10.0.0/16 -o eth0 -j MASQUERADE

-t nat tanımı, kuralımızın nat tablosuna yazılacağını gösterir.
-A POSTROUTING tanımı, kuralımızın routing"den sonraki zincire ekleneceğini gösterir.

Not: POSTROUTING SNAT (source nat) için kullanılır. DNAT için (destination nat) PREROUTING tanımını kullanmalısınız.

-s tanımı ise, hangi IP adresi veya adresleri için kuralın geçerli olacağını belirtir.
-o eth0 tanımı ise, hangi ağ arayüzü için kuralın işletileceğini belirtmektedir.
-j MASQUERADE tanımı ise, forward edilen paketi (-j jump) maskeleneceğini belirtir.

Log Tutmak:

Bütün GNU\Linux dağıtımları syslog ile sistem logunu tutmakta ve bunu /var/log dizini altında
tutmaktadır. Terminalde aşağıdaki komutu vererek log dosyanızı takip edebilirsiniz.

tail -f /var/log/syslog

Güvenlik duvarımızın logunu da syslog ile tutabiliriz. Aşağıdaki örnek 80 portumuza yapılan yeni bağlantıları syslog dosyamıza yazacaktır.

sudo iptables -A INPUT -m state --state NEW -p tcp --dport 80 -j LOG --log-prefix
"NEW_HTTP_CONN: "

Ayrıca komut satırı yerine GUI bir arayüz kullanarak güvenlik ayarlarınızı yapmak isterseniz Firestarter paketini indirip kullanabilirsiniz.

sudo apt-get install firestarter

OpenSSH SUNUCUSU YAPILANDIRILMASI
Sunucunuza uzaktan güvenli bir şekilde bağlantı sağlamak istiyorsanız kesinlikle OpenSSH (Open Secure Shelli) kullanmanız gerekmektedir.
Sadece uzaktaki sunuculara bağlanmak ama ssh servis hizmeti vermek istemiyorsanız aşağıdaki komut ile ssh-client"i apt-get yardımı ile indirmelisiniz.

sudo apt-get install openssh-client

OpenSSH servisini, sunucunuza kurmak için aşağıdaki komutla ssh-server paketini indirmelisiniz.

sudo apt-get install openssh-server

SSH sunucunuzun ayarlarını /etc/ssh/sshd.config dosyanızı düzenleyerek yapabilirsiniz. Yardım almayı düşünürseniz man sshd_config komutu çıktısını okuyunuz.

Daha sonra SSH servisini aşağıdaki komut ile çalıştırabilirsiniz.

sudo /etc/init.d/ssh restart

SSH servisi TCP 22 portundan hizmet vermektedir. Fakat bu bilinen bir port olduğundan önemli sunucular sadece ulaşması gerekenler için gizli bir porttan da başlatılabilir. Bunun için ayar dosyasını düzenlemeniz gerekmektedir.

sudo cp /etc/ssh/sshd_config /etc/ssh/sshd_config.original
sudo chmod a-w /etc/ssh/sshd_config.original

FTP SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
FTP"nin açılımı “File Transfer Protocol” yani Dosya Aktarım Protokolu"dur. Sunucu/istemci mimari modelini kullanarak çalışır. Bir sunucuda FTP servisi aktif ise uzaktan bir kullanıcı ftp client ile bağlanarak dosya aktarabilir.

Ubuntu GNU\Linux ile proftpd, vsftpd paketleri de gelmektedir. Dilediğinizi kullanmakta özgürken bu rehberde vsfptd üzerinde duracağız.

Öncelikle paketimizi indirelim.
sudo apt-get install vsfptd

vsftpd servisinin ayar dosyası /etc/ dizini altındaki vsftpd.conf "tur.
Örneğin bir tanımı değiştirerek FTP sunucumuzu ayarlayalım.

Aşağıda belirtilen ve /etc/vsftpd.conf dosyasında bulunan parametrelerimiz anonymous kullanıcıların ftp üzerinden sunucumuza ulaşıp ulaşamayacağını tanımlayan değerlerdir.

anonymous_enable=YES
anonymous_enable=NO

FTP sunucunuzu başlatmak için aşağıdaki komutu vermeniz yeterlidir.
sudo /etc/init.d/vsftpd start

NFS SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
NFS"in açılımı “Network File System” olmakta ve Ağ Dosya Sistemi anlamına gelmektedir. NFS servisini kullanarak bir sunucudaki dosyayı, başka bir sunucuya da export ederek kullanabilirsiniz.

Bunun için yapmanız gereken aşağıdaki paketi yükleyerek Linux kernel"ine NFS desteği vermektir.

sudo apt-get install nfs-kernel-server

Paylaştırılacak dosya bilgilerinizi /etc/exports dosyanızdan tanımlayabilirsiniz.

Örneğin /home dizinini paylaştırmak istiyorsak aşağıdaki gibi bir satır ekleriz.
/home *(rw,sync,no_root_squash)

Burada parantez içerisindeki ilk tanımda gördüğünüz gibi rw yani read/write (okuma ve yazma) yetkisi vermiş oluyoruz. Sadece okuma yetkisi vermek için ro tanımlayabiliriz.

Aşağıdaki komutu terminalimizde işleterek NFS servisini de başlatmış olacağız.
sudo /etc/init.d/nfs-kernel-server start

Diğer sunucudan paylaştırdığımız NFS paylaşımına ulaşmak için aşağıdaki komuutu giriyoruz.
sudo mount ozgur.ozgurkaratas.com:/home /srv/paylasim

Bu komut uzaktaki ozgur.ozgurkaratas.com makinesinde NFS ile paylaşılmış olan /home dizinini local sunusunuzda /srv/paylasim dizinine bağlayacaktır.

Eğer devamlı bağlanmasını istiyorsanız /etc/fstab dosyasına aşağıdaki gibi bir tanım girmelisiniz.
ozgur.ozgurkaratas.com:/home /srv/paylasim nfs rsize=8192,wsize=8192,timeo=14,intr

DHCP SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
DHCP"nin açılımı “Dynamic Host Configuration Protocol” dür. DHCP protokolunu kullanarak ağınızda bulunan bilgisayarlara, tanımladığınız IP havuzlarından, IP adresi ve çeşitli bilgiler dağıtabilirsiniz.

Bu sayede istemci (client) bilgisayarlar herhangi bir ayar yapmaksızın otomatik olarak IP alarak ağa çıkabilirler.

Bunun için öncelikle DHCP server paketini sunucumuza indirelim.
sudo apt-get install dhcp3-server

Paketimiz inip kurulduktan sonra artık /etc/dhcp/dhcpd.conf dosyamızı ayarlayarak ağdaki bilgisayarlara IP adresi, gateway adresi, DNS adresi ve netmask atayabiliriz.

Örnek bir ayar dosyasının içeriği aşağıdaki gibidir;

# Örnek /etc/dhcpd.conf Dosyasıdefault-lease-time 600;max-lease-time 7200;option subnet-mask 255.255.255.0;option broadcast-address 192.168.1.255;option routers 192.168.1.254;option domain-name-servers 192.168.1.1, 192.168.1.2;option domain-name "ozgurkaratas.com";subnet 192.168.1.0 netmask 255.255.255.0 {range 192.168.1.10 192.168.1.100;range 192.168.1.150 192.168.1.200;}

Buradaki tanıma göre DHCP sunucumuz ağdaki bir bilgisayara istek gönderdiğinde 192.168.1.10 ile 192.168.1.100 arasında bir IP atayacak ve nameserver olarak 192.168.1.1 kaydını girecektir.

BIND SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
Bind bilinen en ünlü ve en çok kullanılan DNS sunucularından biridir. ISC tarafından geliştirilmiştir. Açılımı Berkeley Internet Naming Daemon"dur. IP adreslerine karşılık gelen isimlerin sunuculuğunu üstlenir ve bilgisayarınızın nameserver olarak çalışması için kurulması gerekmektedir.

Aşağıdaki komutu kullanarak apt-get yardımı ile bind9 paketini sisteminize indirebilirsiniz.
sudo apt-get install bind9

Bind"in ayar dosyaları /etc/bind dizini altında durmaktadır ve bir domain kaydı girmek için named.conf dosyasına gerekli satırları eklemeniz gerekmektedir.

Örneğin bir domain barındırmak için named.conf dosyanıza aşağıdaki tanımları girmeniz gerekmektedir.

zone "1.168.192.in-addr.arpa" IN { type master; file "/etc/bind/db.192.168.1";};zone "ozgurkaratas.com" IN { type master; file "/etc/bind/db.ozgurkaratas.com";};

Bu iki satırdan da anlayacağınız gibi 192.168.1 ile başlayan IP adreslerini tuttuğumuzu ve ozgurkaratas.com"a DNS hizmeti verdiğimizi tanımlamış olduk. 192.168.1.5 IP adresini www.ozgurkaratas.com "a yonlendirmek için file ile belirtilen dosyaları oluşturup içerisine yazmamız gerekmektedir.
db.192.168.1 dosyasına “5 IN PTR www.ozgurkaratas.com.” db.ozgurkaratas.com dosyasına ise “www IN A 192.168.1.5” satırlarını ekledikten sonda Bind"i start edebiliriz.

sudo /etc/init.d/bind start

Uzaktaki aynı ağda nameserver olarak sizi tanımlamış bir makineden nslookup www.ozgurkaratas.com komutunu vererek çalışıp çalışmadığını test edebilirsiniz.

YAZICI SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
Ubuntu sunucumuzu eğer Yazıcı Sunucusu olarak hizmet verecek şekilde yapılandırmak istersek CUPS"u kullanmamız gerekmektedir. CUPS"un açılımı “Common Unix Printing System” dir. Adından da anlaşılacağı gibi yazıcı hizmeti vermek için genel olarak CUPS kullanılır.
CUPS"u kurmak için terminal satırında aşağıdaki komutu vererek CUPS"u sunucumuza indirelim.

sudo apt-get install cupsys cupsys-client

CUPS servisinin ayar dosyaları /etc/cups altında bulunmaktadır. Temel servis ayar dosyası ise cupsd.conf "tur.

Her zaman olduğu gibi conf dosyamızın bir orjinal yedeğini almalıyız.
sudo cp /etc/cups/cupsd.conf /etc/cups/cupsd.conf.original
sudo chmod a-w /etc/cups/cupsd.conf.original

Herşeyden önce cupsd.conf dosyamızda ServerAdmin tanımını ayarlamamız gerekmektedir.
ServerAdmin
[email protected]

Ardından CUPS servisini restart etmek için aşağıdaki komutu girelim.
sudo /etc/init.d/cupsys restart

Daha sonra /etc/cups/cups.d/ports.conf dosyamızdan CUPS"un hizmet vereceği ağı belirlememiz gerekmektedir.
Listen 127.0.0.1:631 # existing loopback Listen
Listen /var/run/cups/cups.sock # existing socket Listen
Listen 192.168.10.250:631 # Listen on the LAN interface

Burada gördüğünüz gibi CUPS servisi 631 portundan hizmet vermektedir. Aşağıdaki komut ile bunu seyredebiliriz.
$netstat -plutn |grep 631

Dilerseniz Listen print.ozgurkaratas.com:631 ekleyerek domain ismine göre de hizmeti başlatabilirsiniz.

WEB SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
Apache en yaygın kullanılan HTTPD web sunucusudur. Bütün Web Programlama dillerini desteklediği gibi virtualhost tanımlama, SSL desteğini de beraberinde getirmektedir.

Ubuntu sunucumuzda Web hizmeti vermek istiyorsak aşağıdaki komutla apache"i yükleyelim.
sudo apt-get install apache2

Apache"nin yeni versiyonu Apache2"dir. Apache2"nin ayar dosyaları /etc/apache2 dizininde bulunmaktadır ve apache2.conf temel ayar dosyasıdır.

Web yayını yapacağımız siteler ile ilgili ayarlar ise (örneğin virtualhost, ssl) /etc/apache2 dizini altındaki sites-available dizini altındaki /etc/apache2/sites-available/default dosyasında tutulmaktadır.

Eğer Apache2 ile MySQL etkileşimi kuracaksak aşağıdaki komutla apache için mysql kütüphanelerini (library) kurmalıyız.
sudo apt-get install libapache2-mod-auth-mysql

Eğer SSL (HTTPS) olarak web sunucumuzun çalışmasını istiyorsak aşağıdaki komutu girin.
sudo a2enmod ssl

Daha sonra sertifika oluşturarak sertifika tanımlarımızı aşağıdaki gibi ayar dosyamıza ekleyebiliriz.
SSLEngine on
SSLOptions +FakeBasicAuth +ExportCertData +CompatEnvVars +StrictRequire SSLCertificateFile /etc/ssl/certs/ozgurkaratas.com.crt
SSLCertificateKeyFile /etc/ssl/private/ozgurkaratas.com.key

Apache2 sunucumuzun HTTPS (SSL destekli) çalışması için son olarak ports.conf dosyamıza aşağıdaki satırı ekleyelim.
Listen 443

Son olarak apache sunucumuzu restart ettikten sonra herhangi bir istemciden (client) https://makine-adresi.com şeklinde bağlanabiliyor olacağız. Eğer SSL aktif etmedi iseniz http:// şeklinde deneyebilirsiniz.
sudo /etc/init.d/apache2 restart

PHP5 Web Programlama Dili
Apache2 sunucumuzu kurduktan sonra PHP"i de kurmamız gerekecektir. Her ne kadar HTML"de yaygın olarak kullanılsa da artık tüm akıllı siteler PHP programlama dili ile tasarlanmaktadır. PHP web geliştirmek için en ideal dildir. Ayrıca barındırdığınız web siteleri eğer PHP ile tasarlandı ise, sitelerin çalışması için PHP kurmanız gerekecektir.

Ubuntu hali hazırda PHP desteğini de vermektedir. Yüklemek için aşağıdaki komutu kullanın.
sudo apt-get install php5-common php5 libapache2-mod-php5

Eğer PHP5 için CGI desteğini de aktif etmek istiyorsak aşağıdaki komutla paketimizi yükleyelim.
sudo apt-get install php5-cgi

PHP aynı zamanda MySQL veritabanı ile iletişim kurabilmektedir. Bir sonraki konumuzda kurulumunu anlatacağımız MySQL için PHP desteğini sağlamak için aşağıdaki paketi yüklemeliyiz.
sudo apt-get install php5-mysql

MySQL ile çalıştığı gibi PHP, PostgreSQL veritabanı ile de etkileşim sağlayabilmektedir. Bunun için aşağıdaki paketi apt-get yardımı ile kurmamız gerekmektedir.
sudo apt-get install php5-pgsql

Son olarak Apache sunucumuzu restart etmemiz gerekmektedir;
sudo /etc/init.d/apache2 restart

Test için küçük bir script yazıp deneme.php olarak kaydettikten sonra /var/www dizini altına atalım ve web tarayıcımızdan http://ozgurkaratas.com/deneme.php şeklinde çalıştıralım.

Açılan sayfada PHP ile ilgili bilgi gelecektir.

PROXY SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
Ubuntu GNU\Linux server sürümünüz tam anlamı ile bir sunucudur ve dünya üzerindeki en sağlam sunucu dağıtımı olan Debian GNU\Linux altyapısını kullanmaktadır.

Eğer sunucunuz ile kullanıcılarınıza Proxy hizmeti (vekil sunucu) vermek istiyorsanız Squid paketini yüklemeniz gerekmektedir. Squid çok iyi bir vekil sunucu yazılımıdır.

Squid proxy sunucusunu yüklemek için aşağıdaki komutu terminalden verelim.
sudo apt-get install squid squid-common

Squid ayar dosyaları /etc/squid dizini altında tutulur ve temel ayar dosyası squid.conf dosyasıdır.

Her zaman olduğu gibi ayar dosyamızın bir yedeğini almamız iyi olacaktır. Çünkü bana göre en zor ayarlanan yapıya sahip servislerden biri de Squid"dir. Bunun sebebi dilenirse milyonlarca kişinin web isteğini bu servis üzerinden geçirebilmeniz ve ayar dosyasının karmaşıklığıdır.
sudo cp /etc/squid/squid.conf /etc/squid/squid.conf.original
sudo chmod a-w /etc/squid/squid.conf.original

Ayar dosyası karmaşık olmasına rağmen apt-get yardımı ile kurmuş olduğunuz Squid, sisteminize indirilir ve çalışması için gereken minimum ayarlar yapılarak servisi başlatabileceğiniz şekilde ayar dosyası da beraberinde gelir.

Fakat sizin değiştirmeniz gereken tanımlar da ayar dosyasında yok değildir. Bu tanımların üzerinden beraberce geçelim.
http_port 3128 : Bu tanım squid"in hangi porttan hizmet vereceğini belirtir. visible_hostname gwozgur : Bu satır sunucunuz isim bir isim belirtmenizi sağlar.
Not: visible_hostname tanımı yapılmadığında Squid çalışmayabilmektedir.
acl ic_network src 192.168.10.0/24 : Bu satırla Squid"in hangi ağa hizmet vereceğini belirliyoruz. http_access allow ic_network : Bu satır ile üstte belirlediğimiz ACL kuralına izin veriyoruz.

Daha sonra Squid"i restart edelim ve ağdaki tanımladığımız network"ten herhangi bir bilgisayarın web tarayıcısından proxy ayarı yaparak internete çıkarak test edelim.
sudo /etc/init.d/squid restart

VERSİYON KONTROL SİSTEMİNİN YAPILANDIRILMASI
Genellikle proje geliştirme (development) ortamlarında, kodunuz üzerinde versiyon kontrolü yapmak istediğiniz zaman ihtiyaç duyduğunuz anda yardımınıza koşan yazılımın adı Subversion"dur.

Aşağıdaki komut ile Subversion"u sisteminize kurabileceğiniz gibi Apache web sunucusu ile beraber çalışarak, web üzerinden de kodlarınıza ulaşılmasını sağlayabilirsiniz. Bunun için apache svn kütüphanelerini (library) kurmamız gerekiyor.
sudo apt-get install subversion libapache2-svn

Hemen ardından örnek bir proje oluşturun.
svnadmin create /srv/svn/repos/ozgurproject

Daha sonra aşağıdaki komutu kullanalım.
svn co
file:///srv/svn/repos/ozgurproject

Apache tarafından da HTTP protokolü üzerinden Subversion kullanabilmek için apache2.conf dosyasına aşağıdaki tanımları girmelisiniz.

DAV svn
SVNPath /srv/svn/repos
AuthType Basic
AuthName "Lutfen Kullanici adi ve sifrenizi giriniz"
AuthUserFile /etc/subversion/passwd

Require valid-user

Daha sonra kullanıcı adı ve şifrelerini /etc/subversion/passwd dosyasına ekleyelim. Bunun için aşağıdaki komutu girmemiz yetecektir.
htpasswd2 /etc/subversion/passwd username (örneğin okaratas)

Artık eklediğimiz kullanıcı aşağıdaki komut ile proje kodunu şifresini girerek indirebilir.
svn co
http://server-adres/svn

VERITABANI YONETIMI
Ubuntu sunucunuz üzerinde veritabanı yönetebilirsiniz. Bunun için yaygın olarak MySQL kullanılsa da, PostgreSQL"de Oracle tadında Linux çözümüdür. Hem MySQL hem de PotgreSQL Ubuntu depolarında kullanmanız için hazırdır.

Mysql Veritabanının Yapılandırılması
MySQL, çok kullanıcılı SQL veritabanı sunucusudur. Bugün dünya üzerinde kullanımı her geçen gün artmaktadır.
MySQL"i sunucunuza kurmak için aşağıdaki paketleri indirin.
sudo apt-get install mysql-server mysql-client

Komutun hemen ardından MySQL sisteminize kurulmuş ve çalışıyor olacaktır.
sudo netstat -plutn | grep mysql

Yukaridaki komutun çıktısında da göreceğiniz gibi MySQL sunucunuz dışarıdan erişime kapalı, sadece lokalden ulaşılabilecek şekilde kurulmaktadır. Dilerseniz /etc/mysql/my.cnf dosyasında Bind satırını bularak hizmet vereceği IP adresini belirleyebilirsiniz.
Not: Ayar dosyasında BIND: 127.0.0.1 olarak görünmesi durumunda sadece lokalden erişilebilir.

Daha sonra ilk yapmanız gereken mysql için root şifresi oluşturmaktır.
sudo mysqladmin -u root password yenirootşifresi

Sonrasında aşağıdaki komut ile mysql"e ulaşabilirsiniz.
$mysql -u root -p Password:

PostgreSQL Veritabanının Yapılandırılması
PostgreSQL yüksek veriler saklayabileceğiniz, çok güçlü bir rdbms (Relational Database Management System) sunucusudur.

Ubuntu üzerinde PostgreSQL kurmak için aşağıdaki paketleri indirmeniz gerekmektedir.
sudo apt-get install postgresql

PostgreSQL"de MySQL"in tam tersine önce database daha sonra kullanıcı oluşturulur. Fakat bundan önce gerekli izin ayarlarını belirlememiz gerekiyor.

PostgreSQL"in ayar dosyaları /etc/postgresql/ dizini altında main/ klasöründeki postgresql.conf dosyasında tutulmaktadır. Bu dosyada ilk yapmanız gereken aşağıdaki değeri bularak düzenlemektir.
#tcpip_socket = false

Daha sonra pg_hba.conf dosyasında gerekli izinleri ayarlayalım.
local all postgres trust sameuser

Ardından PostgreSQL servisini tekrar başlatalım.
sudo /etc/init.d/postgresql start

Artık PostgreSQL sunucumuza bağlanabiliriz. Komut satırından aşağıdaki komutu girin.
$psql -U postgres -d template1

Son olarak psql"imizin yetkili kullanıcısı olan postgres kullanıcısı için şifre tanımlayalım.
template1=# ALTER USER postgres with encrypted password "yenişifre";

Artık PostgreSQL sunucumuz kullanıma hazırdır.

MAIL SUNUCUSU YAPILANDIRILMASI
Ubuntu GNU\Linux dağıtımı üzerinde Sendmail, Qmail gibi mta (mail transfer agent)"lar kullanabilirsiniz. Fakat biz burada artık her dağıtımda default olarak gelen ve dünya üzerinde en çok tercih edilen Postfix üzerinde duracağız.

Postfix her yönden sendmail ve qmail"i geride bırakan bir mta"dır. Sendmail çıktığı yıllarda çok kullanılmış fakat bir türlü bug"ların sonu gelmemiştir. Daha sonra qmail duyuruldu. Qmail ise kurulumu zor fakat güvenli bir mta idi. Sonrasında Postfix sendmail özellikleri ile ve qmail güvenilirliğini içeren bir şekilde ortaya çıktı. Hem sendmail severleri, hem de qmail"a güvenenleri kendisine hayran bıraktı.

Postfix"i sunucunuza yüklemek için aşağıdaki komutu verin.
sudo apt-get install postfix

Ardından Postfix"i kişisel yapılandırabilmek için aşağıdaki komutu vermeniz gerekmektedir.
sudo dpkg-reconfigure postfix

Yapılandırma işlemlerinden sonra Postfix"i start ettiğinizde çalışmaya ve mail göndermeye başlayacaktır. Test etmek için terminalde aşağıdaki komutu girin.
sudo /etc/init.d/postfix start
$mail -s “test”
[email protected]
deneme
. (dikkat! burada nokta var, nokta koyduktan sonra Enter tuşuna basıyoruz.)

Not: mail komutu sizde çalışmıyor ise apt-get install mailx paketini yüklemeniz gerekmektedir.

SASL Kurulumu:
Postfix"i kurduktan sonra kullanıcılarınızı ve şifrelerini doğrulayabilmek için SASL"i kurmanız gerekmektedir.
sudo apt-get install libsasl2 sasl2-bin

Ön tanımlı kurulan /var/run/saslauthd dizinini silin ve /var/spool/postfix altında saslauthd klasörünü oluşturun.
mkdir -p /var/spool/postfix/var/run/saslauthd rm -rf /var/run/saslauthd

Daha sonra /etc/default/saslauthd dosyanıza aşağıdaki satırları ekleyin veya varsa düzenleyin.
START=yes
PWDIR="/var/spool/postfix/var/run/saslauthd"
PARAMS="-m ${PWDIR}"
PIDFILE="${PWDIR}/saslauthd.pid"
MECHANISMS="pam"

Not: Dizin değişimi nedeni ile sorun yaşamamak içi aşağıdaki komutu işletin.
dpkg-statoverride --force --update --add root sasl 755 /var/spool/postfix/var/run/saslauthd

Test etmek için servisi başlatın ve aşağıdaki gibi terminalden test edin.
sudo /etc/init.d/saslauthd start

Test etmek için;
$telnet localhost 25
ehlo server <-- komutumuz bu
250-STARTTLS
250-AUTH LOGIN PLAIN
250-AUTH=LOGIN PLAIN
250 8BITMIME

IMAP SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
Rehberin Postfix ile kısmında söylediğim gibi Postfix bir mta yani mail gönderme aracıdır. Çoğu insan Postfix"in tek başına mail sunucu olduğunu düşünür fakat durum bundan biraz farklıdır.
Kullanıcılarımızın maillerini POP ve IMAP üzerinden kontrol edebilmesi için, sunucumuza POP ve IMAP hizmeti veren Dovecot kurmamız gerekmektedir.

Dovecot çok güvenli bir sunucudur. Hem IMAP hem de POP desteği sunmaktadır. Bu sayede mail kullanıcılarınız dilerlerse maillerini sunucuda tutabilirler veya dilerlerse kendi makinelerine indirebilirler.

Dovecot"u hem imap hem de pop olarak kurmak için aşağıdaki komutu verelim.
sudo apt-get install dovecot-common dovecot-imapd dovecot-pop3d

Ardından /etc/dovecot/dovecot.conf ayar dosyamızda aşağıdaki satırları düzenleyelim.
protocols = pop3 pop3s imap imaps
pop3_uidl_format = %08Xu%08Xv
default_mail_env = mbox:/mail:INBOX=/var/spool/mail/%u # (for mbox)

Not: Genellikle mailleri Maildir formatında tutulur. Fakat son zamanlarda maillerin birikmesi, yönetimin zorlaşması ve mailleri aramanın zorlaşması nedeni ile mbox mailbox formatı kullanılmaktadır.

Son olarak Dovecot servisini start edelim.
sudo /etc/init.d/dovecot start

Artık test edebiliriz;
mail3@okaratas:$ telnet localhost pop3
Trying 127.0.0.1...
Connected to mail3-kavacik.ozgurkaratas.com.
Escape character is "^]".
+OK Dovecot ready.

Dovecot sunucumuzu dilersek SSL desteği ile de çalıştırabiliriz. Bunun için dovecot.conf doyamıza aşağıdaki satırları ekleyelim.
ssl_cert_file = /etc/ssl/certs/dovecot.pem
ssl_key_file = /etc/ssl/private/dovecot.pem
ssl_disable = no
disable_plaintext_auth = no

ZAMAN SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
Dilerseniz Ubuntu GNU\Linux sunucunuzda NTP (Network Time Protocol) zaman sunucusu kurarak tüm sunucuların tarih ve saatlerini hem güncel hem de senkronize hale getirebilirsiniz.

Zaten kurulum sırasında ntpdate paketi default olarak gelmektedir. ntpdate komutu ile makinenizin zamanını güncelleyebilirsiniz.
$ntpdate ntp.ozgurkaratas.com

Eğer zaman sunucusu kurup diğer tüm ağdaki bilgisayarlarınızın zamanını bu sunucu üzerinden senkronize etmek istiyorsanız aşağıdaki paketleri indirin.
sudo apt-get install openntpd

Daha sonra ntp ayar dosyasınızı (ntpd.conf) düzenleyerek, bilgisayarınızın zaman sunucusu olarak hizmet vermesini sağlayabilirsiniz.

DOSYA PAYLAŞIM SUNUCUSUNUN YAPILANDIRILMASI
Eğer sunucunuz bir Windows paket programının olduğu ağa hizmet veriyorsa, Windows paket programı ile sunucunuz arasında dosya paylaşımı yapmak için veya Windows bilgisayarların sunucunuza dosya aktarabilmesi için Samba kurmanız gerekmektedir.

Samba sunucusu, ağınızdaki Windows paket programını kullanan bilgisayarların Linux girmesine olanak sağlayan bir protokoldür.

Sunucunuzda Samba hizmeti verebilmeniz için sambayı yüklemeniz gerekmektedir.
sudo apt-get install samba

Samba servisinin yapılandırma dosyaları /etc/samba dizini altında durur ve temel ayar dosyası smb.conf dosyasıdır. Gerektiğinde detaylı bilgi almak için man smb.conf komutu ile bilgi alabilirsiniz.

Hep yaptığımız gibi samba"nın ayar dosyasını hemen yedekleyelim.
sudo cp /etc/samba/smb.conf /etc/samba/smb.conf.original

Windows bilgisayarların samba paylaşımına ulaşmasını sağlamak için aşağıdaki komutla bir şifre oluşturmalıyız.
sudo smbpasswd -a -m yazilim-grubu

Sadece samba kullanıcısı oluşturmak için aşağıdaki komutu kullanmalıyız.
smbpasswd -a okaratas

Ardından oluşturduğumuz kullanıcıların paylaşım üzerindeki haklarını belirlemek için smb.conf dosyamızı düzenlemeliyiz.
read list = @yazilim-grubu
write list = @network-grubu, okaratas
admin users = okaratas

Son olarak samba sunucumuzu restart ettikten sonra artık izin verdiğimiz şekilde oluşturduğumuz kullanıcılar paylaşımlara ulaşabilecektir. Test etmek için asağıdaki örnek komutu kullanabilirsiniz.
$smbclient //ozgurkaratas.com/sambadir -U okaratas

Gelişim:
Sürüm 1.0 Ocak 2007
Rehber Hakkında:
Bu rehberde evrensel bir Linux dağıtımı olan Debian GNU\Linux tabanlı Ubuntu GNU\Linux üzerinde sunucu kurulumu ve ayarları anlatılmıştır. Rehberin amacı ubuntu­server dağıtımı kullanıcılarının etkin bir şekilde sunucu servislerini kullanmalarını sağlamaktır. Bu rehberin “Sürüm 1.0” sürümü yeni ubuntu­server dağıtımlarına göre yükseltilecek ve zenginleştirilecektir. Siz de bu zenginleştirme ve yükseltme çalışmalarına katkıda bulunmak istiyorsanız kitap yazarına lütfen mail ile ulaşın.
Telif Hakkı:
Bu rehberin “Ubuntu GNU\Linux Sunucu Rehberi” 1.0 sürümünün telif hakkı Özgür Karataş"a aittir. Bu rehberi, Free Software Foundation tarafından yayınlanmış GPL Genel Kamu Lisansının 1.1 ya da daha sonraki sürümlerinin koşullarına bağlı kalarak kopyalayabilir, dağıtabilir ve/veya değiştirebilirsiniz.
Linux, Linus Torvalds adına kayıtlı bir ticari isimdir.
Yazar Hakkında:
GNU\Linux dünyası ile 1998 yılında tanışan Özgür Karataş, aynı zamanda FSF üyesi ve sıkı bir GNU felsefesi savunucusudur. Istanbul Universitesi, Mühendislik Fakültesi"nden 2004 yılında mezun olarak Bilgisayar Mühendisi sıfatını kazanmıştır. GNU\Linux Instructor sertikasına sahip olan sayın Karataş, 2003 yılında GNU\Linux Professional sertifikasına da sahip olmuştur. Şu an özel bir şirkette Network Yöneticisi olarak çalışmaktadır. Uzmanlık alanına giren, çeşitli Linux sunucu ve ağ servisleri hakkında türkçe dökümanlar, belgeler yayınlanmıştır. Resmi web sitesi
www.ozgurkaratas.com
adresinden yazdığı belgelere ulaşabilirsiniz. Kendisine ulaşmak için [email protected] adresine mail atabilirsiniz.

http://www.ozgurkaratas.com









  • diline pelesenk olmak ne demek
  • dillere pelesenk olmuş ne demek
  • pelesenk
  • pelesenk ne demek
  • Pelesenk Ne Demek – Pelesenk Sözlük Anlamı
  • pelesenk olmak ne demek
  • pelesenk olmak ne demektir
  • pelesenk olmuş ne demek
  • Yüksek Yüksek Tepelere sözleri