A
B
C
Ç
D
E
F
G
Ğ
H
I
İ
J
K
L
M
N
O
P
R
S
Ş
T
U
Ü
V
Y
Z
Q
W
X
+ Ekle
NANE

NANE

 NANE

Nane kök, gönde veya yaprak çeliği ile üretilir. En çok kök çeliği kullanılır. Çok yıllık bir bitkidir, fakat vegetatif ve generatif gelişmesini aynı yıl içinde tamamlar. İlkbaharda sayısız sürgünler meydana gelir. Gün uzunluğuna bağlı olarak sayısız sürgünler meydana gelir. İlkbaharda sayısız sürgünler meydana gelir. Gün uzunluğuna bağlı olarak, Mayıs ayından itibaren generatif gelişmeye başlar. Bitkiler çiçeklenir. Ağustos’ dan sonra generatif gelişmeye başlar. Bitkiler kışa girerken üst aksam kurur ve toprak altı kök gövdesi ile kışı geçirir. Ertesi yıl kök gövdesinden yeniden sürgünler meydana gelir. Böylece yıllar boyu nane aynı hayat çemberiyle yaşamını sürdürür. Saçak kök görünümündedir. Derinliği 60-100 cm kadar iner. Köklerin büyük bir bölümü toprağın 20-30 cm derinliğinde bulunur. Gövde, yapraklar rahatlıkla kök salabilir. Yarı odunsu bir gövdesi vardır. Gövde 40-80 cm kadar boylanır. Başlangıçta gövde yeşildir. Zamanla dip kısmından yukarı doğru gövde odunlaşmaya başlar. Rengi mor veya kahverengine dönüşür. Gövde boğum ve boğum aralarından meydana gelir. Boğum araları yetişme koşullarına ve çeşit özelliğine bağlı olarak 2-3 cm arasında değişir. Gövde bazı çeşitlerde yuvarlak, bazı çeşitlerde köşelidir. Mayıs ayından başlayarak Haziran ve Temmuz aylarında her sürgünün uç kısmında çiçek tomurcukları oluşumu meydana gelir. Yapraklar gövdenin boğumlarından, karşılıklı iki adet çıkar. Yapraklar uzun, oval uç kısımları sivri olup yaprak üst kısımları damarlı, bu yüzden üzeri pürüzlüdür. Rengi açık yeşil, koyu yeşil, bazen antosiyan içerir. Bu yüzden rengi morlaşır. Alt yüzünde damarlar dışarı çıkmıştır. Genellikle alt yüz mat yeşil renkli olup damarlar mordur. Alt yüzde tüyler bulunur. Bazı çeşitlerde hem alt hem de üst yüz tüylüdür. Tüyler seyrektir. Yabani tiplerde yaprak rengi açık yeşil veya gri yeşil olabilir.

ANAVATANI

Nane’nin anavatanı Akdeniz Bölgesi ve özellikle Anadolu, Mısır’dır. Nene Labiatae familyasından Mentha piperita’dır. Nane bitkisi tohumla üretilebilirse de, pratikte bu yol kullanılmaz.

SINIFLANDIRILMASI

 Alem:Plantae

Şube:Magnoliophyta

Sınıf:Magnoliopsida

Takım:Lamiales

Familya:Lamiaceae

Cins:Mentha

Tür:M. × piperita

BOTANİK ÖZELLİKLERİ

BİTKİ OLUŞUMU

Nane bitkisi tohumla üretilebilirse de, tohumla üretimde yabancı döllemeden dolayı açılım fazla olur, yani çeşit özelliği bozulur ve bu yüzden pratikte bu yol kullanılmaz. Nane daha çok kök, gövde veya yaprak çeliği ile üretilir. En çok kök çeliği kullanılır. Çok yıllık bir bitkidir, fakat vegetatif ve generatif gelişmesini aynı yıl içinde tamamlar. İlkbaharda sayısız sürgünler meydana getirir (Şekil 22.1). Gün uzunluğuna bağlı olarak, Mayıs ayından itibaren generatif gelişme başlar. Bitkiler çiçeklenir. Ağustos ayından sonra generatif gelişime de son bulur. Soğuk olan bölgelerde, bitkiler kışa girerken üst aksam kurur ve toprak altı kök gövdesi ile kışı geçirir. Ertesi yıl kök gövdesinden yeniden sürgünler meydana gelir. Böylece yıllar boyu nane, aynı hayat çemberiyle yaşamını sürdürür.

KÖK

Nane saçak köklü bir sebzedir. Köklerin derinliği 60–100 cm kadar iner. Köklerin büyük bölümü toprağın 20–30 cm derinliğinde bulunur. Gövde ve yaprakların yerle temas eden kısımlarından rahatlıkla kök salabilir.

GÖVDE

Nanenin, yarı odunsu bir gövdesi vardır. Gövde kendi haline bırakılırsa 40–80 cm kadar boylanır. Başlangıçtaki süren gövdenin rengi yeşildir. Zamanla dip kısımdan yukarı doğru gövde odunlaşmaya başlar ve rengi mor veya kahverengine dönüşür. Gövde, boğum ve boğum aralarından meydana gelir

YAPRAK VE DALLAR

         Yapraklar gövdenin boğumlarından, karşılıklı iki adet çıkar. Yaprakların aya kısmı uzun, oval, uç kısımları sivri olup, yaprak üstü damarlı ve pürüzlüdür (Şekil 22.1 ve 22.2). Yaprakların rengi açık yeşil, koyu yeşil, bazen antosiyan içerir ve bu yüzden rengi morlaşır. Alt yüzünde damarlar dışarı çıkmıştır. Genellikle alt yüz mat yeşil renkli olup damarlar mordur. Alt yüzde tüyler bulunur. Bazı çeşitlerde hem alt hem de üst yüz tüylüdür ve tüyler sık veya seyrek olabilir. Tüylülük bir yabanileşme işaretidir ve tüylülük arttıkça kanda yabanilik fazlalaşır. Yabani tiplerde ve yabaniye yakın olan kültürlerde yaprak rengi açık yeşil veya gri yeşil olabilir. Yapraklarda yağ bezleri bulunur ve yaprağa temas edildiğinde kendine özgü bir koku neşreder.

 

 

 

 

 

ÇİÇEKLER

Nane kış aylarından çıkıldığında vejetatif büyür ve sürgünler hasat edilmeden bırakılırsa, uzunluğu 20-30 cm olduğunda giderek artan gün uzunluğunun etkisinde kalarak çiçek açar. Çiçekler, sürgün uçlarında başak şeklinde meydana gelir. Çiçeklenme çiçek başağını altından uç kısma doğru olur. Bu bakımdan çiçeklenme süresi 1-2 ayı alabilir. Çiçekler erdişi olup, uzun ince bir boru görünümündedir. Çanak yaprakları 4 adettir. Çanak yapraklar, dip kısımlarından birleşmiş olup üst kısımları birbirinden ayrılır. Uç kısımları sivri, rengi yeşil, mor yeşildir. Taç yapraklar da, dipte boru biçiminde birleşmiş, uçta 4 parçalı ve mor renklidir. Dört adet erkek organ, uzun saplı ve iri takkelidir. Dişi organ ortada bulunup, ince uzun bir dişicik borusu vardır, dişicik tepesi iki parçalıdır (Şekil 22.2). Yumurtalık 4 karpellidir. Bir çiçekte 2–6 arasında tohum bulunur. Nanede, yabancı döllenme ile meydana gelir. Döllenmeyi arılar ve böcekler gerçekleştirir. Yabancı döllenmeye neden, dişi organ boyunun, erkek organ boyundan daha uzun olmasıdır.

MEYVELER

Boğum arası uzunluğu, yetişme koşullarına ve çeşit özelliğine bağlı olarak 2–6 cm arasında değişir. Gövde bazı çeşitlerde yuvarlak, bazı çeşitlerde köşelidir. Mayıs ayından başlayarak Haziran ve Temmuz aylarında her sürgünün uç kısmında çiçek tomurcuk oluşumu meydana gelir.

TOHUMLAR

Nanenin tohumları küçük, yuvarlak ve 0,2–0,5 mm çapındadır. Rengi esmer, kahverengidir. Temizlik oranı % 98–99, çimlenme özelliği % 80–85’tir. Tohumların bin dane ağırlığı 0,05–0,12 gr, tohumluğun bir litresi 650–700 gr gelir ve 1 kg tohumlukta 13–20 milyon adet tohum bulunur. Tohumlar gün ışığı olmadan kolay çimlenmez. Karanlık, çimlenme oranını büyük ölçüde düşürür. Bu yüzden nane tohumları derin ekilmez, toprak yüzüne serpilir ve toprakla temasını sağlamak için hafifçe bastırılır. Tohumların laboratuvardaki optimum çimlenme sıcaklığı 20–30oC’dir. Toprağa atılmış tohumlar çimlenmeye toprak sıcaklığı 6-8oC olduğu zaman ve tohum ekiminden 15–20 gün sonra toprak yüzüne çıkmaya başlar..

BESLENME VE İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN ÖNEMİ

Nane içinde eterik yağlar bulunur ve özellikle Menthon, Menthol ve Tanen bakımından değerli olan bir bitkidir. Yiyecek olarak yemeklere, salatalara ayrı bir çeşni verir. Bunun dışında çay şeklinde içilir. Özellikle içki, çiklet, ilaç ve parfüm sanayiinde geniş çapta kullanılır. Sıcak ülkelerde nanenin kendine özgü kullanımı vardır. Nanenin bulunduğu yerde sinekler barınmaz. Bu yüzden evlerde, kamplarda, sinek ve sivri sineği fazla olan yerlerde, sofralara, dolaplara nane koymak, bunlarından çevreden uzaklaştırılması için yeterli bir önlemdir. Hamam böceklerinin mutfak dolaplarından uzaklaşmasında en büyük yardımcıdır.

Nane sıcak Arap çöllerinde, birçok mikrobik hastalığa karşı tek koruyucudur. Koli, dizanteri ve hatta veba mikrobuna karşı vücudu koruma özelliği vardır

Nane antiseptik özelliği yanında, sindirimi kolaylaştırır. Mide, bağırsak ve karaciğerin çalışma sistemini düzenler. Nefes darlığına, mide kramplarına, karaciğere bağlı rahatsızlıklara, bağırsak parazitlerine, kolite, baş dönmesine, sinir hastalıklarına, kalp çarpmalarına karşı etken bir ilaçtır Nezleye karşı, kaynatılmış nane buharını, havlu altında solunum yapmak iyi gelir. Başın veya vücudun ağrıyan kısımlarına kaynatılmış ve sonra ılıtılmış nane suyuna bez sokup, bu bezle ağrıyan yere kompres yapmak, ağrıyı keser, hiç değilse biraz hafifletir.

EKONOMİK DEĞERİ

İnsan sağlığı ve sanayi açısından büyük bir önemi olmasına ve dış ülkelerde giderek kullanımı artmasına karşın, ülkemizde naneye gereken değer ancak son yıllarda verilmeğe başlanmıştır. Tarım Bakanlığı istatistiklerinde, 1950’li yıllarda 40–50 hektarlık üretim alanı, 1980’li ve 1990’lı yıllarda 60–75 dekara ve 2000’li yıllarda 408-750 hektara kadar yükselmiştir. Üretim 1950’li yıllarında 300–400 ton, 1980’li ve 1990’lı yıllarda 400–600 tona ve 2000’li yıllarda 2198-5014 tona çıkmıştır (Cetvel 22.1). Nanenin resmi kayıtlardaki üretim miktarı, kanımca düşüktür. Çünkü, nanenin üretimin kolay olması ve halkın kendi gereksinmesini kendisinin karşılamak üzere ev bahçelerinde, hatta evlerin balkonlarında kasalar içinde bile üretimini yapması, bu üretilen nane miktarının resmi kayıtlara geçirilmemesinden kaynaklanmaktadır.

TOPRAK İSTEKLERİ

Nane, taşlı çakıllı topraklarda bile yetiştirilebilir. Bununla beraber kumlu-tınlı topraklarda en iyi üretim yapılır. Topraktaki kil miktarı arttıkça nanede gelişmede ve büyüme tekrar düşer. Toprakta organik madde bulunmasını ister.

GÜBRELEME

Nane azotlu gübreden hoşlanır. Toprakta bol organik madde bulunmasını ister. Nane çok yıllık bir bitki olduğundan ilk gübrelemede dekara 4-6 ton ahır gübresi, sıralar arasına karıştırılır. Gübrenin iyi yanmış olmasında yarar vardır. Ticaret gübreleri içinde özellikle azottan hoşlanır. Kaliteyi düzeltmek açısından diğer gübrelerde ihmal edilmemelidir. Dekara 10-15 kg azotlu, 8-10 kg fosforlu ve potasyumlu gübreler, sonbaharda ahır gübresi içine karıştırılarak atılabilir. Azotlu gübreler iki kısımda, birincisi sürmeden önce, ikincisi birinci biçimden sonra atılır.

 

 

 

 

YETİŞTİRME TEKNİĞİ

Nane çelikle üretilir. Yaprak, dal ve kök çeliği kullanılır. Pratikte en çok dal ve kök çeliği ile üretim yapılır. Bir yıl önce eski naneliklerde kalitesi güzel olan bitkiler tesbir edilir. İlkbaharda bu işaretlenen bitkiler sökülüp çıkartılır. Bunlar parçalara ayrılır. Dipte küçük kök bulunduran her daldan birer çelik yapılır. Nanenin yeşil sürgününden 2’er yapraklı çelik yapmak bunu kum veya perlit içine dikerek, nemli koşullarda köklendirmek ve fide elde etmek de mümkündür. Çok kolay kök meydana getirir. Aynı durum yapraklarla da yapılabilir. Elde bulunan köklü bitkiler ilkbaharda 15-20 cm derinlikte işlenmiş, 4-6 ton ahır gübresi atılmış tavalara 5×25 cm ara ile dikilir, sulanır. Nane çok çabuk büyür, 1-2 ay içinde sıraları doldurur. Bitkiler 30-50 cm boya ulaşınca bir kez biçilir. Bunlar pazara yollanır. Ticaret gübresi atılıp bitkiler tekrar büyümeye bırakılır. Birinci yıl başka biçim yapılmaz, Sonbaharda tekrar ahır gübresi ve ticaret gübresi sıralar arasında atılır. Ertesi yıl naneler sıcaklık 8-10 C’ yi bulunca yeniden sürer. Bu yıl nane daha kuvvetlidir. Uzun baharı olan ılık yerlerde 2-4 biçim yapılır. Tekrar bitkiler kendi haline bırakılır. Böylece nane üretimi aynı parselde 5-6 yıl devam eder. 6 yıldan sonra toprakta yorgunluk görülür.

STANDARDİZASYON

       Nanenin standardı çıkartılmamıştır. Fakat piyasaya arz edilecek naneler taze halde olmalı, yaprakları buruşmuş, kızışmış olmamalıdır. Hasat sonrası bitkiler temizlenmeli, üzerinde toz, çamur, ilaç atıkları kalmamalı ve demetler arasında yabani bitkiler bulunmamalı, çiçeklenmiş nane bitkileri katılmamalıdır.

MUHAFAZA

       Naneler, taze ve kuru halde tüketilir. Taze nane uzun süre saklanamaz, Soğuk hava depolarında dağınık halde 2-4C’de %80-85 nemde 8-10 gün muhafaza edilebilir. Depolama sırasında naneler kasalar içerisine konur. Kasalara fazla nane doldurulmamalıdır. Nane normal odalarda, gölge yerlerde ve 20-25C’de 8-10 günde masalar üzerinde, istenirse 50-60C’de özel kurutma odalarında 1-3 günde tel elekler üzerinde çabucak kurutulur. Özel kurutma sanayiye dönük ve fazla üretim durumlarında gerçekleşir. Kurutulan naneler ya olduğu gibi, ya da toz haline getirilerek naylon çuvallar içinde uzun süre saklanır.

SULAMA

Nane, suyu çok seven bir bitkidir. Kurak ve sıcak havalarda toprağının, sürekli nemli kalacak şekilde sıkça ve bolca sulanması gerekir.

HASAT

Nane sürgünleri uzun süre bekletilirse, sürgün uçlarında çiçek açar. Bu bakımdan çimlenme öncesi biçilerek hasat edilir. Biçim yaparken kökler zedelenmemelidir. Biçilen naneler hemen demet yapılır

 

 

 

 

 

 

  Ad Soyad
  Yorum